Medeniyetler
On binlerce yıl boyunca Anadolu'da yaşamış halklar ve devletler, en eskiden en yeniye. Her birinin sayfasında o döneme ait yerleri ve kişileri bulabilirsin.
MÖ 20.000'den çok daha eski – MÖ 10.000 dolayları
Paleolitik ve Epipaleolitik Çağ
Anadolu'da insan varlığı yüz binlerce yıl öncesine, Alt Paleolitik'e kadar uzanır; avcı-toplayıcı topluluklar mağaralarda ve açık alan kamplarında yaşadı. Antalya'daki Karain ve Öküzini mağaraları ile İstanbul yakınlarındaki Yarımburgaz Mağarası bu çağın başlıca buluntu yerleridir. Buzul Çağı'nın sonundaki Epipaleolitik dönem, yerleşik yaşama geçişin hemen öncesini temsil eder.
5 yer
MÖ 10.000 – MÖ 6000 dolayları
Neolitik Çağ
Güneydoğu ve Orta Anadolu, tarımın, hayvanların evcilleştirilmesinin ve kalıcı köy yaşamının ortaya çıktığı Bereketli Hilal'in parçasıdır. Çanak Çömleksiz Neolitik dönemde Göbekli Tepe'nin anıtsal T biçimli dikilitaşları henüz avcı-toplayıcı topluluklarca yapıldı. Konya Ovası'ndaki Çatalhöyük ise damlardan girilen evleri ve duvar resimleriyle büyük bir Neolitik yerleşimdir.
12 yer
MÖ 6000 – MÖ 3000 dolayları
Kalkolitik Çağ
Bakır, taş aletlerin yanında kullanılmaya başlandı; boyalı çanak çömlek ve köyler arası takas ağları gelişti. Güneydoğu Anadolu'da ince boyalı seramiğiyle tanınan Halaf kültürü (MÖ 6100–5100 dolayları) yayıldı. Geç Kalkolitik'te Malatya'daki Arslantepe, erken devlet benzeri bir yönetimin izlerini taşır.
5 yer
MÖ 3150 – MÖ 30 dolayları
Eski Mısır
Nil kıyısındaki bu uygarlık, Yukarı ve Aşağı Mısır'ın birleşmesiyle MÖ 3150 dolaylarında başladı ve Roma'nın Mısır'ı ilhak ettiği MÖ 30'a kadar sürdü. Firavunların yönettiği devlet; anıtsal mezarlar ve tapınaklar, hiyeroglif yazı ve Nil taşkınına dayanan bir tarım düzeni bıraktı.
3 yer
MÖ 3000 dolayları – MÖ 1000 dolayları (Tunç Çağı katmanları)
Troya
Çanakkale Boğazı'nın girişine yakın Hisarlık höyüğünde, Erken Tunç Çağı'ndan Roma dönemine uzanan dokuz ana yerleşim katı üst üste yer alır. Geç Tunç Çağı'na ait Troya VI ve VIIa katmanları, çoğunlukla Homeros'un İlyada'sında anlatılan kentle ilişkilendirilir. Kent sonraki yüzyıllarda Yunan Ilion'u ve Roma Ilium'u olarak yaşamayı sürdürdü.
2 yer
MÖ 3000 dolayları – MÖ 1500 dolayları
Geç Neolitik ve Erken Tunç Çağı Britanya
Britanya'da Neolitik'in son yüzyılları ile Erken Tunç Çağı, Stonehenge'in kazıldığı, dikildiği ve yeniden düzenlendiği dönemdir. MÖ 2500 dolaylarında Çan Biçimli Kap (Beaker) kültürünün çanak çömleği adaya ulaştı; Tunç Çağı'nın başlangıcı MÖ 2500 ile 2200 arasına tarihlenir. Erken Tunç Çağı MÖ 1500 dolaylarına kadar sürer.
1 yer
MÖ 2500 dolayları – MÖ 1700 dolayları
Hattiler
Hattiler, Tunç Çağı'nda Kızılırmak kavsi içinde yaşayan ve Hititlerden önce Orta Anadolu'ya hâkim olan yerli halktır; Hint-Avrupa dili olmayan Hattice konuşuyorlardı. Hititler ülkenin "Hatti" adını, pek çok tanrıyı ve dinsel töreni onlardan devraldı. Hattuşa'nın adı da Hattice Hattuş adından gelir.
3 yer
MÖ 1950–1750 dolayları (ticaret kolonileri); MÖ 9.–7. yüzyıllar (Yeni Asur)
Asurlular ve Asur Ticaret Kolonileri
MÖ 2. binyılın başlarında Assur kentinden gelen tüccarlar, merkezi Kayseri yakınlarındaki Kaniş (Kültepe) olan bir ticaret karakolları (karum) ağı kurdu; eşekli kervanlarla getirdikleri kalay ve kumaşı Anadolu'nun gümüş ve altınıyla takas ettiler. Tüccar arşivlerindeki tabletler Anadolu'nun ilk yazılı belgeleridir ve bölgeyi tarih çağlarına taşır. MÖ 9.–7. yüzyıllarda ise Yeni Asur İmparatorluğu Güneydoğu Anadolu'da Urartu'ya ve Geç Hitit krallıklarına karşı seferler düzenledi ve Yukarı Dicle boyunda eyaletler yönetti.
9 yer
MÖ 1650 – MÖ 1180 dolayları
Hititler
Hint-Avrupa dili konuşan Hititler, başkenti Hattuşa olan bir krallık kurdu ve MÖ 14.–13. yüzyıllarda Mısır ve Asur ile boy ölçüşen büyük bir güç oldu. Çivi yazılı arşivleri, yazılı olarak bilinen en eski Hint-Avrupa dili olan Hititçeyi korumuştur. Devlet MÖ 1180 dolaylarında, Geç Tunç Çağı'nın genel çöküşü sırasında dağıldı.
26 yer
MÖ 1200 dolayları – MÖ 7. yüzyıl (krallık)
Frigler
Hitit devletinin çöküşünden sonra, büyük olasılıkla Balkanlardan gelen Frigler Orta Anadolu'ya, Sakarya havzasına yerleşti. Krallık MÖ 8. yüzyılda, Asur kaynaklarında "Muşkili Mita" olarak geçen Midas döneminde en parlak çağını yaşadı. MÖ 7. yüzyıl başındaki Kimmer akınlarıyla zayıfladı, ancak Frig kültürü Lidya ve Pers egemenliği altında sürdü.
15 yer
MÖ 2. binyıl sonu – MS 43 (Roma eyaleti)
Likyalılar
Likyalılar, Fethiye ile Antalya arasındaki dağlık Teke Yarımadası'nda yaşadı; Luvicenin akrabası olan dillerini kendi alfabeleriyle yazdılar ve Hitit metinlerindeki Lukka halkı büyük olasılıkla ataları sayılır. Pers ve ardından Helenistik krallıkların egemenliğini tanıdılar, MÖ 2. yüzyılda kentlerini Likya Birliği'nde topladılar. İmparator Claudius, MS 43'te Likya'yı Roma eyaleti yaptı.
15 yer
MÖ 12. yüzyıl dolayları – MS 1. yüzyıl (Roma eyaleti)
Pamfilya
Pamfilya, Likya ile Kilikya arasında, bugünkü Antalya çevresindeki verimli ovadır; adı "bütün kabilelerin ülkesi" anlamına gelir. Tunç Çağı'nın sonunda gelen Yunan göçmenler yerli halkla karışmış, kendine özgü bir Yunan lehçesi doğmuştur. Perge, Aspendos ve Side gibi kentler sırasıyla Pers, Makedon, Helenistik krallıklar ve Roma egemenliğine girdi ve en parlak dönemlerini Roma İmparatorluğu çağında yaşadı.
6 yer
MÖ 1180 dolayları – MÖ 700 dolayları
Geç Hitit Kent Devletleri
Hitit İmparatorluğu'nun yıkılmasından sonra Güneydoğu Anadolu ve Kuzey Suriye'de Hitit geleneğini sürdüren küçük krallıklar ortaya çıktı; Karkamış'ta bir süre Hitit kraliyet soyunun bir kolu hüküm sürdü. Bu devletler Luvi hiyeroglifleriyle yazıtlar ve bazalt kabartmalı ortostatlar bıraktı; bazılarında Aramî hanedanlar da yönetime geldi. MÖ 8. yüzyılın sonunda Asur'a bağlandılar; Karkamış'ı MÖ 717'de II. Sargon aldı.
11 yer
MÖ 2. binyıl sonu – MÖ 2. yüzyıl (Roma yönetimi)
Karialılar
Karialılar, Büyük Menderes ile Likya arasındaki Güneybatı Anadolu'da yaşadı; Homeros onları Troya'nın müttefikleri arasında sayar ve Mısır'da paralı asker olarak ün kazanmışlardı. Pers egemenliğinde Hekatomnos hanedanı geniş bir özerklikle satraplık yaptı; Mausolos başkenti Halikarnassos'a taşıdı. Bölgede Yunan ve Karia kültürleri iç içe geçti.
13 yer
MÖ 1050 dolayları – MÖ 334
İyonyalılar
İyon Yunanları, Ege kıyısının orta kesimine yerleşti; Milet, Efes, Priene, Phokaia, Samos ve Sakız gibi on iki kent İyon Birliği'ni oluşturdu. MÖ 7.–6. yüzyıllarda ticaret ve koloniler sayesinde zenginleşen bu kentler, doğa felsefesinin doğduğu yer oldu. Önce Lidya'ya, sonra Pers'e bağlandılar; MÖ 499'da başlayan İyon İsyanı bastırıldı.
12 yer
MÖ 1. binyıl – MÖ 25 (Roma'nın Galatia eyaletine katılış)
Pisidya
Pisidya, Pamfilya'nın kuzeyindeki Toros dağları ve Göller Bölgesi'ni kapsar; Pisidyalılar savaşçılıklarıyla tanınır ve uzun süre dış güçlere direndiler. Büyük İskender MÖ 333'te Sagalassos'u aldı ama Termessos'u ele geçiremedi. Helenistik dönemde Yunan kültürünü benimseyen bölgede, Augustus Pisidia Antiokheiası (Yalvaç) gibi Roma kolonileri kurdu.
7 yer
MÖ 1000 dolayları – MÖ 30 (Helenistik dönem MÖ 334'ten itibaren)
Yunan Kent Devletleri ve Helenistik Krallıklar
MÖ 1. binyılın başlarından itibaren Aiol, İyon ve Dor Yunanları Ege kıyısında kentler kurdu; bunları Marmara ve Karadeniz kıyılarındaki koloniler izledi. MÖ 334'te Büyük İskender'in seferiyle başlayan Helenistik dönemde Anadolu, Seleukoslar ve Bergama'daki Attaloslar gibi ardıl krallıklar arasında paylaşıldı; Yunanca, tiyatro ve gymnasion iç bölgelere yayıldı. Bergama kralı III. Attalos MÖ 133'te krallığını vasiyetle Roma'ya bıraktı.
55 yer
MÖ 9. yüzyıl ortası – MÖ 6. yüzyıl başı
Urartular
Urartu, Van Gölü çevresinde kurulan ve Doğu Anadolu yaylalarına yayılan bir krallıktır; uzun süre Asur'un başlıca rakibi oldu. Kayalık sırtlara kurulan kaleleri, sulama kanalları ve maden işçiliğiyle tanınır; krallar Hurriceyle akraba Urartuca yazıtlarını çivi yazısıyla yazdırdı. Devlet MÖ 6. yüzyılın başında yıkıldı; yıkılışın nedenleri (Medler, İskitler) tartışmalıdır.
12 yer
MÖ 680 dolayları – MÖ 547/546 (Mermnad hanedanı)
Lidyalılar
Gediz (Hermos) vadisindeki Lidya, Gyges'ten Kroisos'a uzanan Mermnad hanedanı döneminde Batı Anadolu'nun ve İyon kentlerinin büyük kısmına hâkim oldu. Zenginliği büyük ölçüde Paktolos çayının elektrumundan ve ticaretten geliyordu. Kroisos'un Pers kralı II. Kyros'a yenilmesiyle Sardes MÖ 547/546'da düştü.
8 yer
MÖ 547/546 – MÖ 334
Ahameniş Persleri
II. Kyros'un Lidya'yı fethiyle Anadolu yaklaşık iki yüzyıl boyunca Ahameniş İmparatorluğu'nun parçası oldu ve satraplıklara bölündü. Karia'daki Hekatomnoslar ve Likya hanedanları gibi yerel yöneticiler önemli ölçüde özerkliklerini korudu. Pers egemenliği, Büyük İskender'in MÖ 334'te başlayan seferiyle sona erdi.
7 yer
MÖ 281 dolayları – MÖ 63 (bağımlı krallık olarak MS 1. yüzyıla dek)
Pontus Krallığı
Pers kökenli Mithridatesler hanedanı, Karadeniz kıyısında Helenistik Yunan kültürünü Pers ve Anadolu gelenekleriyle harmanlayan bir krallık kurdu. VI. Mithridates Eupator krallığı genişletti ve Roma'yla üç büyük savaşa girişti. Pompeius'a yenilen Mithridates MÖ 63'te öldü ve Pontus'un büyük kısmı Roma'ya katıldı.
8 yer
MÖ 163 dolayları – MS 72
Kommagene Krallığı
Toroslar ile Fırat arasındaki küçük Kommagene Krallığı, Seleukoslardan ayrılarak bağımsızlaştı; hanedan soyunu hem Pers Ahamenişlerine hem de Makedon krallarına bağlıyordu. I. Antiokhos Theos (MÖ 70–36 dolayları), Yunan ve Pers tanrılarını birleştiren bir kraliyet kültü yarattı. Krallık MS 17'de Roma'ya katıldı, sonra yeniden kuruldu ve MS 72'de Vespasianus döneminde kesin olarak Roma eyaleti oldu.
3 yer
MÖ 133 – MS 395 (Anadolu'da)
Roma İmparatorluğu
Roma'nın Anadolu'daki ilk toprağı, MÖ 133'te III. Attalos'un vasiyetiyle kalan Bergama Krallığı oldu ve Asya eyaleti kuruldu; Mithridates savaşları ve bağımlı krallıkların ilhakıyla MS 1. yüzyılda bütün Anadolu Roma eyaletlerine bölündü. Pax Romana döneminde kentler tiyatro, su kemeri ve hamamlarla büyüdü; Hristiyanlık da Pavlus'un yolculuklarıyla Anadolu'da erkenden yayıldı. MS 395'teki bölünme ve Konstantinopolis'in yükselişiyle Bizans dönemine geçildi.
212 yer
MS 2. yüzyıldan günümüze
Süryaniler
Süryaniler, Edessa'nın (Urfa) Aramice lehçesi olan Süryaniceyi kilise ve edebiyat dili olarak kullanan Hristiyan topluluklardır; Edessa erken Hristiyanlığın önemli merkezlerinden biriydi. Midyat çevresindeki Tur Abdin yaylası, yüzyıllardır manastırları ve kiliseleriyle Süryani yaşamının kalbidir. Topluluk 20. yüzyılda büyük ölçüde göç etmiş olsa da Mardin ve Midyat'ta yaşamını sürdürür.
4 yer
MS 330 – MS 1453
Bizans İmparatorluğu
Bizans, Konstantinos'un MS 330'da Konstantinopolis'i başkent yapmasıyla şekillenen, Yunanca konuşan Hristiyan Doğu Roma İmparatorluğu'dur. Anadolu yüzyıllar boyunca imparatorluğun asker, vergi ve manastır yaşamıyla kalbi oldu. 1071 Malazgirt'ten sonra Anadolu'nun büyük kısmını yitirdi, 1204–1261 arasında Latin işgali yaşadı (İznik İmparatorluğu) ve 1453'te Konstantinopolis Osmanlılarca alındı.
119 yer
MS 885 dolayları – MS 1375 (Bagratlı, Vaspurakan ve Kilikya krallıkları)
Ermeni Krallıkları
Orta Çağ'da Doğu Anadolu'da Ermeni hanedanları krallıklar kurdu: Bagratlılar 885 dolaylarında taç giydi ve 961'den itibaren kiliseleriyle ünlü Ani'yi başkent yaptı; Artsruni hanedanı ise Van Gölü çevresinde Vaspurakan Krallığı'nı yönetti. Bizans ve Selçuklu baskısıyla bu krallıklar 11. yüzyılda sona erdi. Ardından Çukurova'da Haçlılarla ittifak kuran Kilikya Ermeni Krallığı (1198–1375) yükseldi ve Memlükler tarafından ortadan kaldırıldı.
5 yer
1071 sonrası – 15. yüzyıl sonu (iki dalga hâlinde)
Anadolu Beylikleri
1071 Malazgirt Savaşı'ndan sonra Türk komutanlar Doğu Anadolu'da ilk beylikleri kurdu: Erzurum'da Saltuklular, Erzincan ve Divriği'de Mengücekliler, Danişmendliler ve Artuklular; bunların çoğu 12.–13. yüzyıllarda Anadolu Selçuklularına katıldı. 1243 Kösedağ yenilgisi ve Moğol egemenliğiyle Selçuklu otoritesi zayıflayınca, 13. yüzyılın sonlarında ikinci bir beylikler dalgası doğdu: Karamanoğulları, Germiyanoğulları, Aydınoğulları, Menteşeoğulları, Candaroğulları, Eşrefoğulları ve Osmanlılar. Bu beylikler 14.–15. yüzyıllarda birer birer Osmanlı topraklarına katıldı.
14 yer
MS 1077 – MS 1308 dolayları
Anadolu Selçukluları
Büyük Selçukluların 1071 Malazgirt zaferinden sonra Kutalmışoğlu Süleyman Şah, başkenti İznik olan Anadolu Selçuklu Devleti'ni kurdu; Birinci Haçlı Seferi'nden sonra başkent Konya'ya taşındı. Devlet 13. yüzyılın başlarında, özellikle I. Alaeddin Keykubad döneminde Akdeniz ve Karadeniz limanlarına ve kervansaraylarla donanmış ticaret yollarına sahip olarak en parlak çağını yaşadı. 1243 Kösedağ yenilgisinden sonra Moğol (İlhanlı) egemenliğine giren devlet, 14. yüzyıl başında dağıldı.
40 yer
MS 1102 – MS 1409
Artuklular
Artuk Bey'in oğullarından türeyen bu Türkmen hanedanı, Diyarbakır, Mardin, Hasankeyf ve Harput çevresini ayrı kollar hâlinde yönetti. Artuklular Haçlılarla savaştı; İlgazi 1119'da Halep yakınlarında Antakya Prinkepsliği ordusunu yendi. En uzun yaşayan Mardin kolu, 1409'da Karakoyunlular tarafından ortadan kaldırıldı.
7 yer
MS 1299 dolayları – MS 1922
Osmanlı İmparatorluğu
Osmanlı Devleti, 1299 dolaylarında Osman Bey'in önderliğinde Bitinya'daki Bizans sınırında küçük bir beylik olarak doğdu ve Balkanlar ile Anadolu'da hızla genişledi. II. Mehmed 1453'te Konstantinopolis'i fethetti; imparatorluk 16. yüzyılda Kanuni Sultan Süleyman döneminde üç kıtaya yayıldı. Saltanat 1922'de kaldırıldı ve 1923'te Türkiye Cumhuriyeti ilan edildi.
70 yer
Tarihi kişiler
- Kral MidasFrig kralıhd. MÖ 8. yüzyılın sonları 2
- ThalesMiletli filozofMÖ 624 – MÖ 546 dolayları 2
- AnaksimandrosMiletli filozofMÖ 610 – MÖ 546 dolayları 1
- KroisosLidya kralıhd. MÖ 560 – MÖ 546 dolayları 3
- HerakleitosEfesli filozofMÖ 535 – MÖ 475 dolayları 1
- HippodamosMiletli kent planlamacısıMÖ 498 – MÖ 408 dolayları 1
- HerodotosHalikarnassoslu tarihçiMÖ 484 – MÖ 425 dolayları 2
- MausolosKarya satrabıhd. MÖ 377 – MÖ 353 3
- LysimakhosMakedon komutan, Trakya ve Anadolu kralıMÖ 360 dolayları – MÖ 281 2
- Büyük İskenderMakedon kralıMÖ 356 – MÖ 323 12
- II. ArtemisiaKarya kraliçesi ve satrabıhd. MÖ 353 – MÖ 351 dolayları 1
- II. EumenesPergamon kralıhd. MÖ 197 – MÖ 159 dolayları 1
- VI. MithridatesPontus kralıMÖ 135 dolayları – MÖ 63 2
- I. AntiokhosKommagene kralıhd. MÖ 70 – MÖ 36 dolayları 2
- StrabonAmasyalı coğrafyacıMÖ 64 dolayları – MS 24 dolayları 2
- Augustusİlk Roma imparatoruMÖ 63 – MS 14 10
- Aziz PavlusTarsuslu havari ve misyonerMS 5 dolayları – MS 64/67 dolayları 5
- Aziz Yuhannaİsa'nın havarisiMS 1. yüzyıl (geleneğe göre ö. 100 dolayları) 3
- HadrianusRoma imparatoruMS 76 – MS 138 7
- Marcus AureliusRoma imparatoru ve Stoacı filozofMS 121 – MS 180 3
- GalenosBergamalı hekimMS 129 – MS 216 dolayları 1
- Aziz NikolaosMyra piskoposuMS 270 – MS 343 dolayları 2
- I. JustinianusBizans imparatoruMS 482 dolayları – MS 565 3
- I. Alâeddin KeykubadAnadolu Selçuklu sultanı1190 dolayları – 1237 (hd. 1220–1237) 6
- Celâleddin KarataySelçuklu emiri ve veziriö. 1254 (etkinliği 1230'lar – 1254) 2
- Fatih Sultan MehmedOsmanlı padişahı1432 – 1481 4
- Mimar SinanOsmanlı baş mimarı1490 dolayları – 1588 4
- Osman Hamdi BeyRessam, arkeolog ve müzeci1842 – 1910 2
- Mustafa Kemal AtatürkTürkiye Cumhuriyeti'nin kurucusu1881 – 1938 3
- Tahsin ÖzgüçTürk arkeolog1916 – 2005 2